Miejscowość określana była w przeszłości jako: Gozno - 1229r.,Gorzno - 1327r. i później, Gurrschno - 1879r., Gortzen (niem.). Nazwa pochodzi od położenia na wzgórzu, dominującym nad okolicą.
Górzno prawdopodobnie znalazło się w granicach państwa polskiego już za panowania Mieszka I. W 1239 r. zostało wymienione między osadami należącymi do grodu świeckiego, a więc prawdopodobnie pierwotnie podlegało kasztelanii w Świeciu nad Drwęcą. W 1138 r. Bolesław Krzywousty przekazał ziemię dobrzyńską wraz z Górznem Bolesławowi Kędzierzawemu, tym samym wieś znalazła się w dzielnicy mazowiecko- kujawskiej.
Dokument lokacyjny i nadania praw miejskich wystawił w 1327 roku biskup płocki Florian na ręce zasadźcy Teodoryka. Z dokumentu wynikało, że Teodoryk ma lokować miasto i wieś na prawie chełmińskim.
Parafię w Górznie erygował l V 1325 roku biskup Florian, powierzając ją jednocześnie Kanonikom Regularnym - Stróżom grobu Jerozolimskiego, zwanym w Polsce bożogrobcami lub miechowitami. W stosownym dokumencie wymienione zostały miejscowości mające wejść w skład parafii górzeńskiej: Górzno z zamkiem biskupim, Gołkowo i późniejsze Gołkówko, Osuchowo, Szczutowo, Miesiączkowo i późniejsze Miesiączkowo Zdroje oraz inne .lokowane przy zamku biskupim w Górznie ( XVI w. ). Do parafii w Górznie należały jeszcze Ruda i Zaborowo. Zastrzeżono także, że jeżeli w którejś ze wsi powstanie kościół, to będzie on podlegał miechowitom w Górznie. Zakon nie utrzymywał w Górznie osobnego konwentu, jedynie zarządzał parafią przez swoich braci : prepozyta - proboszcza i braci - wikariuszy. Na uposażenie kościoła część dóbr przekazali biskup Florian, wójt górzeński i sołtys ze Szczutowa Teodoryk. Miechowici otrzymali w Górznie 6 łanów i l0 mórg koło grodu, na górach i łąkach nad strumieniem wypływającym z lasu "Karu" i 8 łanów w Osuchowie. Przy akcie z 1338 roku występuje Paulus procurator in Gorzna. Według aktu z 1357 roku zamki biskupie w Górznie i Pułtusku miały służyć za schronienie dla sołtysów i służby biskupiej w czasie napadów nieprzyjacielskich.. Parafia została podporządkowana dekanatowi lipnowskiemu.
Miasto w momencie lokacji nie miało kościoła. Kościół parafialny pod wezwaniem Św. Krzyża jeszcze w 1385 roku położony był poza miastem. W 1443 roku miał miejsce wielki pożar, w czasie którego spalił się kościół. Został on odbudowany w pierwotnym miejscu, ponieważ w mieście nie udało się wznieść nowego kościoła. Jeszcze po 1605 roku funkcje kościoła parafialnego pełnił kościół Św. Krzyża.
W drugiej połowie XIV wieku i w pierwszej połowie XV losy Górzna i okolic splotły się z wydarzeniami na ziemi dobrzyńskiej, która na przemian była raz w rękach krzyżackich, to znowu w rękach książąt polskich. Częste najazdy Zakonu na ziemię dobrzyńską powodowały ogromne spustoszenia i straty. W obliczu częstych wojen biskupi płoccy zabiegali o neutralność dla swoich dóbr u Krzyżaków, jednak bez żadnych rezultatów.
W grudniu 1410 roku łupem Krzyżaków padło samo Górzno i zamek. Splądrowano i zniszczono również okoliczne wsie należące do parafii górzeńskiej, tj. Nową Wieś, Gołkowo, Szczutowo i Miesiączkowe. Dopiero II pokój toruński z 1466 roku przyniósł ziemi dobrzyńskiej okres długotrwałego pokoju i stworzył korzystne warunki dla rozwoju miasta i okolic.
Parafia górzeńska wchodziła pierwotnie w skład dekanatu lipnowskiego, utworzonego już w XIV wieku. W 1506 roku dokonano reorganizacji dotychczasowego podziału diecezji na dekanaty i Górzno wraz z innymi parafiami znalazło się w granicach dekanatu rypińskiego. Trzeba nadmienić, że w Górznie 24 XI 1580 roku bawił król Stefan Batory.
W czasie wojny (1626-1629) ziemia dobrzyńska stała się terenem walk polsko -szwedzkich. W dniach 11-12 II 1629 roku nieopodal Górzna, pod wsią Ruda, rozegrała się jedna z najkrwawszych bitew w tej wojnie. Wojska polskie(4000 ludzi) dowodzone przez Stanisława Potockiego zostały pokonane przez zgrupowanie szwedzkie(10 000 ludzi) pod wodzą Oxenstierny. Pięć dni po zwycięskiej bitwie wojska szwedzkie zajęły Górzno, dokonując pogromu mieszkańców i paląc zabudowania miejskie, w tym zamek biskupi i kościół parafialny.
Po wycofaniu się wojsk szwedzkich biskupi płoccy przystąpili do odbudowy miasta i likwidacji zniszczeń w pozostałych majątkach biskupich w kluczu górzeńskim. Odbudowę miasta zakończono w roku 1640. Kolejny kościół drewniany zbudowano staraniem proboszcza Wojciecha Ślęckiego. Uległ on zniszczeniu w 1763 roku.
W listopadzie 1643 roku synod diecezjalny zwołany przez biskupa księcia Karola Ferdynanda powołał do życia nowy dekanat górzeński, w którym znalazła się parafia w Górznie.
Kilkanaście lat później obszar ten znowu dotknęła klęska. Nowy najazd Szwedów na Polskę (1655 - 1660) przyniósł kolejne straty dla Górzna i okolic. Ogrom strat spowodowanych wojną powiększała jeszcze szalejąca wówczas zaraza. W samym Górznie liczba mieszkańców zmalała o 1/3. Miasto po "potopie" nie odzyskało już prawie do końca XVII wieku swej równowagi gospodarczej. Pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku położył kres istnieniu klucza górzeńskiego. Granica polityczna przecięła parafię górzeńską na dwie części, z których jedna ze Szczutowem pozostała przy Polsce i weszła w skład parafii Świedziebnia, druga z Górznem przeszła pod rządy pruskie. Górzno i reszta klucza majątkowego biskupów płockich znalazło się w obrębie powiatu michałowskiego. Wszystkie dobra biskupie na terenie zaboru pruskiego zostały sekularyzowane. W 1821 roku na mocy bulli papieskiej De salute animurum Górzno wraz z całym dekanatem przeszło do diecezji chełmińskiej. Przy diecezji płockiej pozostały jedynie wsią Gołkowo, Gołkówko i Szczutowo z kościołem filialnym i tamtejszym wyposażeniem probostwa górzeńskiego. W 1773 roku Górzno zniszczone pożarem, utraciło prawa miejskie, odzyskało je dopiero w 1833 roku.
Stary kościół trzykrotnie zniszczony (1443r., 1628r., 1763r.), ostatecznie został rozebrany w drugiej połowie XVIII w. W 1765r. rozebrano także zamek biskupów płockich, zniszczony i podupadły po wojnach szwedzkich, oraz rozpoczęto budowę, staraniem ks. Antoniego Januszewskiego - ówczesnego prepozyta - nowego murowanego kościoła, którego konsekracji dokonano w 1781 roku. Prace wykończeniowe trwały do 1812 roku. Nadbudowa wież pochodzi z około połowy XIX wieku. Pieczę nad kościołem aż do 1830 roku sprawowali bożogrobcy. Do początków XIX wieku na terenie parafii działały następujące bractwa: Bractwo św. Anny, założone przez bernardynów warszawskich w 1619 roku. Bractwo Różańca św., założone przez dominikanów w 1626 roku i Bractwo Szkaplerzne , założone przez karmelitów w 1728 roku. W Górznie obok kościoła parafialnego pw. Św. Krzyża funkcjonował od XV wieku drewniany kościółek pw. Św. Anny. Został on trzykrotnie spalony przez Szwedów i ostatecznie rozebrany w 1773 roku. Lepszy los spotkał kaplicę pw. Św. Stanisława we wsi Szczutowo, pochodzącą z 1404 roku. Zniszczona przez wojska szwedzkie została odbudowana w 1703 roku.
W 1806 roku wojska pruskie poniosły pod Górznem klęskę w walce z Francuzami. Na mocy układu pokojowego w Tylży w 1807 roku parafia górzeńska znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego (departament bydgoski). Kongres Wiedeński włączył Górzno i okolice do Prus Zachodnich, rejencji kwidzyńskiej i powiatu brodnickiego
Górzno było zawsze niewielkim miasteczkiem. W 1650 roku liczyło zaledwie 171 mieszkańców. Do końca XVIII wieku skład norodowościowy i wyznaniowy Gorzna był w miarę jednolity. W latach 1806 - 1812 było 664 mieszkańców, wyłącznie katolicy.
Cała parafia, w skład której wchodziły następujące miejscowości : Borek, Czarny Bryńsk, Fiałki, Gaj, Górzno, Kozie Błotko, Królewski Bryńsk, Miesiączkowo, Nowy Świat, Ostrowy, Ruda, Reźnica, Szlachecki Bryńsk, Wapionka, Zaborowo i Zdroje, liczyła w 1821 roku 3058 wiernych.
W 1881 roku miasto Górzno zajmowało obszar 4273 mórg, było w nim 417 bu-dynków, w tym 203 domy mieszkalne. W mieście mieszkało 1069 katolików i 464 ewangelików. Kościół ewangelicki wybudowano w 1877 roku, był on filią kościoła w Lidzbarku. W Górznie była poczta i kilkuklasowa szkoła. W pewne wyznaczone dni( Gerichtstage ) przyjeżdżał do miasta sąd z Brodnicy na termi-ny. Jarmarki kramne, na konie i bydło odbywały się cztery razy do roku. Górzno stanowiło osobny obwód królewieckiego nadleśnictwa. Wieś Górzno zajmowała obszar 1851 włók w pobliżu miasta, było w niej 50 budynków, w tym 16 domów mieszkalnych, zamieszkiwało 76 katolików i 82 ewangelików.
Dekanat górzeński w 1867 roku obejmował pięć parafii: Brzozie Polskie, Górzno, Grążawy, Jastrzębie i Szczuka oraz dwie filie: Cielęta i Gorczenica. Na jego terenie mieszkało 8534 katolików i było tam 11 szkół. Przy górzeńskim kościele znajdował się szpital dla czterech osób. Szpital istniał już w 1618 roku, posiadał "procenta" oraz włókę ziemi z łaski biskupa płockiego Henryka Firleja. Zgodnie z zarządzeniem z dnia l IX 1848 roku nad kościołem górzeńskim ustanowiono patronat mieszany, sprawowany przez biskupa chełmińskiego w parzystych miesiącach roku oraz w nieparzystych miesiącach przez rząd pruski. Dopiero pod koniec I połowy XIX wieku zróżnicowanie ludności zaczęło być bardziej widoczne. W 1885 roku w samym Górznie na 1619 mieszkańców do gminy ewangelickiej należało 617 osób, w tym z Górzna 339 i z okolicznych wsi 278, tyleż samo było Żydów. Podział narodowy pokrywał się w zasadzie z wdziałem wyznaniowym. Wśród mieszkańców największą grupę wyznaniową stanowili katolicy (Polacy). W 1881 roku 100% Polaków wyznawało katolicyzm, a w 1910 roku zaledwie dwie osoby narodowości polskiej należały do gminy ewangelickiej.
Pierwszą szkołę elementarną odnotowano w parafii w 1618 roku. Od 1862 roku przy kościele istniała Katolicka Szkoła Ludowa. W 1867 roku na terenie parafii były czynne już trzy szkoły katolickie: w Górznie dwuklasowa szkoła (200 kato lickich dzieci), w Miesiączkowie (75 dzieci) i w Nowym Świecie. Po 1920 roku powstały jeszcze oprócz wyżej wymienionych szkoły w Czarnym Bryńsku, Fiałkach, Miesiączkowie i Zaborowie.
W okresie I wojny światowej Górzno, poza nielicznymi epizodami z sierpnia 1914 roku, pozostawało na zapleczu frontu niemiecko-rosyjskiego. Niepodległość zawitała w styczniu 1920 roku.
W samym Górznie według spisu ludności z 30 IX 1921 roku mieszkały 1664 osoby, w tym 1647 Polaków. Najliczniejszą grupę stanowili katolicy, było ich 1508, ewangelików 155 i l osoba wyznania mojżeszowego. W 1928 roku do parafii należało 13 miejscowości liczących ogółem 3601 wiernych : Górzno z Wapionką i Gajem (1396), Bryńsk Szlachecki (63) Ostrowy (103), Fiałki z Brzezinami (445), Borek i Gać (24), Miesiączkowo (580), Nowy Świat (122), Beśnica (71), Kozie Błoto (31), Ruda (6), Czarny Bryńsk (248), Zaborowo (405) i Zdroje (107). Na terenie parafii mieszkało 3746 osób, w tym: 3601 Polaków katolików, 7 Niemców katolików i 138 Niemców ewangelików. W tym samym okresie na terenie parafii było sześć szkół powszechnych, do których uczęszczało 704 dzieci: Górzno - sześcioklasowa (320), Czarny Bryńsk - jednoklasowa (52), Fiałki - jednoklasowa (82), Miesiączkowe - trzyklasowa (125). Nowy Świat - jednoklasowa(30) i Zaborowo - dwuklasowa (95).
W okresie międzywojennym na terenie parafii czynne były następujące bractwa i stowarzyszenia : Bractwo Trzeźwości, założone 14 XII 1862 roku. Bractwo Matek Chrześcijańskich, założone 2 III 1895 roku i Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej, założone w 1926 roku.
W pierwszych dniach września 1939 roku Górzno i okolice były w zasięgu obrony Grupy Operacyjnej "Wschód". W jej składzie znajdowały się m. in. Brodnicki 67 Pułk Piechoty oraz bataliony Obrony Narodowej z Brodnicy i Ja-błonowa. Zgrupowanie to po krótkotrwałych walkach wycofało się. Górzno było oddalone około 35 km od granicy z Prusami Wschodnimi. Wojska hitlerowskie wkroczyły tutaj 3 IX 1939 roku. W kampanii wrześniowej zginęły cztery osoby z okolic Górzna.
Eksterminacja Polaków w okresie okupacji hitlerowskiej najintensywniej prze-biegała jesienią 1939 roku. Buła ona dziełem miejscowych Niemców z oddziałów Selbstschutzu oraz funkcjonariuszy gestapo z Rypina. W Selbschutzu z Górzna było czterech Niemców. Doprowadzili oni do aresztowania w Górznie dziewięciu osób, które skierowano do obozów w Toruniu i Stutthofie. Wszyscy zginęli w 1940 roku. Byli to: Jan Kwas, Wacław Źbikowski, Józef Żmijewski, Marian Kowalski, Jan Kisicki, Apoloniusz Krewcowicz, Antoni Chojnowski, Lucjan Bendyk i Pelagia Andrelewska. Tutejszy proboszcz (od 11 IX 1924 roku) ks. Władysław Rygielski uniknął aresztowania. Zmarł śmiercią naturalną 6 XII 1942 roku w wieku 64 lat. Wikariusz Jerzy Kuhn został aresztowany jesienią 1939 roku i po paru miesiącach powrócił do Górzna. W maju 1940 roku ponownie zatrzymano go za ukrywanie chorągwi kościelnych. Zwolniony 4 VII 1940 roku i przeniesiony do parafii w Skórczu. Tam 29 IX 1940 roku aresztowany przez gestapo za nauczanie religii w języku polskim i wywieziony do gdańskiego więzienia. Został zwolniony 13 X 1940 roku i wysiedlony do Rzeszy. Pracował jako wikariusz w Legnicy od 8 XII 1940 roku do końca listopada 1941roku.Dnia 8 XII 1941 roku został poła łany do służby jako sanitariusz i skierowany na front wschodni. Poległ nad jeziorem Ładoga 25 11943 roku.
W tym okresie hitlerowcy brutalnie niszczyli figury i krzyże, min. przy użyciu kilofów i koni sprofanowali kapliczkę przykościelną groty Matki Bożej z Lourdes. Członkowie Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży ukryli figurę św. Stanisława Kostki. Po wojnie figura powróciła na dawne miejsce. W Górznie przez kilka miesięcy okupacji hitlerowskiej ukrywał się ks. Franciszek Aszyk - proboszcz parafii Łopatki Polskie (dekanat wąbrzeski). Stąd w 1944 roku udał się do Sadłowa w powiecie rypińskim, gdzie do końca okupacji pracował jako urzędnik. W 1942 roku władze niemieckie zagrabiły cztery dzwony kościelne, z których dwa po wojnie odzyskano.
W Górznie w latach okupacji hitlerowskiej pracę duszpasterską prowadzili: od początku wojny do 6 XII 1942 roku proboszcz ks. W. Rygielski, od początku wojny do maja 1940 roku wikariusz ks. J. Kuhn, od grudnia 1942 roku do 1982r. ks. Franciszek Śmigocki, od1982r. do 1987r, ks. Józef Czapliński, od 1987r. , a obecnie ks. Stanisław Maliszewski będący jednocześnie dziekanem Dekanatu Górzeńskiego.
Na podstawie Diecezja Rotuńska. Historia i teraźniejszość, t.1, Toruń 1994
Andrzej Mietz, Jan Pakulski, Górzno. Zarys dziejów, Toruń 1989 Jarosław Kurzentkowski
nauczyciel Publicznego Gimnazjum
w Górznie
|
![[Rozmiar: 13585 bajtów]](logo.jpg){kind=logo}